Longread: mannenemancipatie om geweld te voorkomen

Dit artikel verscheen in de Sozio-special Huiselijk Geweld: Gender, ouderschap, dwingende controle, femicide, november 2025, onder redactie van Dr. Sander van Arum.

Gendergerelateerd geweld, waaronder huiselijk geweld, wordt in overweldigende mate gepleegd door mannen, en hangt nauw samen met maatschappelijke normen rond mannelijkheid. We pleiten voor het transformeren van die mannelijkheidsnormen, om mannen deel van de oplossing te maken, geweld te stoppen, en mannen de ruimte te geven om mens te zijn.

Voorkomen is beter dan genezen: mannenemancipatie als deel van de oplossing

Gendergerelateerd geweld wordt in berichtgeving en beleid nog te vaak genderneutraal benaderd. Media schrijven in nieuwsartikelen over een ‘familiedrama’, of een ‘incident in de relationele sfeer’. De pleger blijft buiten beeld, en verdwijnt daarmee uit ons collectieve bewustzijn. En zelfs als wel wordt benoemd dat een vrouw vermoord is en een man is aangehouden, wordt niet altijd expliciet gemaakt dat die persoon haar partner of ex-partner was – zoals in veruit de meeste gevallen van femicide het geval is. Wat al helemaal nooit expliciet wordt gemaakt is dat plegers van geweld bijna altijd mannen zijn, en dat geweld van mannen een endemisch probleem is in alle lagen en groepen in de samenleving.¹

Dat is belangrijk: benoemen dat verreweg het meeste geweld in onze samenleving gepleegd wordt door mannen. En niet alleen geweld tegen vrouwen, ook geweld tegen lhbtqia+ personen, en geweld tegen andere mannen: het is niet alleen zo dat de ene helft van de samenleving bang is voor de andere helft, feitelijk is de hele samenleving zich bewust van de dreiging van geweld door de ene helft.² In berichtgeving, interventies en beleid wordt te vaak gedaan alsof geweld een natuurverschijnsel is, zoals het weer: het regent nou eenmaal soms en je kan maar beter zorgen dat je een paraplu bij je hebt. Maar geweld bestaat niet ‘nou eenmaal’: mannen plegen geweld, en we kunnen ervoor zorgen dat ze daarmee ophouden.

Geweld wordt gepleegd door mannen

We moeten erkennen dat er een problematische relatie is tussen mannen, mannelijkheid en geweld. Vanuit de vrouwenbeweging klinkt al tientallen jaren de oproep aan mannen om deel van de oplossing te worden. Wereldwijd zijn inmiddels meer dan elfhonderd organisaties aangesloten bij de MenEngage Global Alliance, een netwerk van organisaties die zich op allerlei manieren inzetten om jongens en mannen te betrekken bij het bevorderen van gendergelijkheid en het voorkomen van geweld.

Vanuit Nederlandse betrokkenheid bij het MenEngage-netwerk is in 2013 Emancipator ontstaan en in 2014 officieel opgericht om mannenemancipatie te bevorderen. Mannenemancipatie gaat ten eerste over de bijdrage die mannen moeten leveren aan gendergelijkheid, en ten tweede over wat mannen zelf te winnen hebben wanneer we ons bevrijden van beperkende en schadelijke invullingen van mannelijkheid. Het gaat over het veranderen van wat het betekent om man te zijn.

Mannenemancipatie gaat, naast geweld ook over de verdeling van arbeid en zorg en over relaties en seksualiteit. Eigenlijk is er geen maatschappelijk vraagstuk dat niet op de een of andere manier te maken heeft met genderstereotypen en genderongelijkheid, en dus ook met de veranderende rol van jongens, mannen en mannelijkheid. Maar de betrokkenheid van mannen bij gendervraagstukken en in de feministische beweging is altijd gecentreerd rond het voorkomen van geweld, want geweld is tegelijk de ultieme uitdrukking van ongelijkheid én het ultieme middel van die ongelijkheid.

Huiselijk geweld, seksueel geweld en andere vormen van gendergerelateerd geweld zijn ook in Nederland nog altijd een enorm probleem. Bijna de helft van de vrouwen in Nederland krijgt in haar leven te maken met fysiek of seksueel geweld, een op de tien wordt verkracht, en elke acht dagen wordt in Nederland een vrouw vermoord. We weten dat het eigen huis voor vrouwen vaak de minst veilige plek is: daar vindt het meeste geweld plaats, meestal gepleegd door hun partner, ex-partner of een andere bekende.

En bijna altijd door een man. Dat de meeste plegers van geweld mannen zijn, betekent niet dat de meeste mannen pleger zijn. Maar het betekent wel dat alle mannen deel zijn van een systeem waarin geweld kan voortbestaan. Geweld hangt sterk samen met maatschappelijke normen rond mannelijkheid: de stereotypen en verwachtingen die de samenleving van mannen heeft, en die veel mannen ook zelf hebben geïnternaliseerd. Dit model van de ‘piramide van geweld’ laat dat duidelijk zien.

De piramide van geweld

Geweld staat namelijk niet op zichzelf, maar kan alleen bestaan in een context die seksisme, genderongelijkheid en geweld bagatelliseert, normaliseert, uitlokt en zelfs beloont. De piramide maakt zichtbaar dat de bovenste lagen, waarin voorbeelden staan van geweld die je ernstiger of ingrijpender zou kunnen noemen en die minder vaak voorkomen, alleen kunnen gebeuren als de voorbeelden die meer onderin de piramide staan blijven voorkomen en ook genormaliseerd zijn: de top van de piramide, femicide, kan alleen bestaan in een samenleving die verkrachting, stalking, straatintimidatie, victim blaming en seksistische grappen vergoelijkt en weglacht als kleedkamerpraat en ‘alleen maar een grapje’.

In de onderste laag van deze piramide staat wat we noemen de man box: de verzameling eigenschappen en gedragingen die we maatschappelijk als ‘mannelijk’ beschouwen en waar we van mannen verwachten dat ze die hebben. De man box leert jongens en mannen dat ze eerst en vooral ‘een echte man’ moeten zijn: hun identiteit en eigenwaarde moeten ontlenen aan seks, dominant en stoer zijn, niet praten over problemen en alles zelf oplossen. Dat ze geen emoties mogen tonen behalve woede, nooit onzeker of kwetsbaar mogen zijn, en al helemaal geen homo –’homo’, in allerlei variaties, is nog altijd het meestgebruikte scheldwoord onder jongens en mannen. Mannelijkheid is vooral gedefinieerd als niet-vrouwelijkheid: alles wat neigt naar vrouwelijkheid wordt bestraft.

Het is een box omdat mannen er niet uit kunnen: als zij buiten die box treden, eigenschappen laten zien die maatschappelijk als vrouwelijk worden beschouwd, dan is onmiddellijk hun mannelijkheid in het geding. ‘Man up!’, ‘je bent toch geen mietje?’, ‘homo!’ zijn dan de reacties – of erger. Sociaal of fysiek geweld of de dreiging daarvan duwt ze weer terug in de box.

Maar de meeste mannen komen nooit aan de top van de apenrots te staan, en niemand lukt het daar altijd te zijn. Falen, verlies, onzekerheid en kwetsbaarheid horen net zo goed bij ons mens-zijn als succes, winst, zekerheid en kracht. De man box maakt ‘een echte man’ zijn belangrijker dan een volledig mens zijn en ontneemt mannen zo hun menselijkheid.

Eigenschappen die mannelijk worden genoemd, zoals kracht, ambitie, doortastendheid en onafhankelijkheid zijn prima menselijke kwaliteiten die we nodig hebben om een prettig en constructief leven te leiden. Maar de man box berooft mannen van zogenaamd vrouwelijke eigenschappen zoals zachtheid, zorgzaamheid, inlevingsvermogen, geduld, verbondenheid die nodig zijn om in balans te blijven. En de man box stimuleert mannen om die zogenaamd mannelijke eigenschappen extra dik aan te zetten, zodat die zich vervormen en zich uiten in agressie, dominantie, onverzettelijkheid en eenzaamheid.

In plaats van stevig op de twee benen van onze zogenaamd mannelijke en vrouwelijke menselijke kwaliteiten te staan, wordt mannen aangeleerd om steeds op één been te staan, omdat ze steeds hun mannelijkheid moeten bewijzen. Overdreven kracht zonder zachtheid kan makkelijk leiden tot geweld, overdreven doortastendheid zonder inlevingsvermogen kan makkelijk leiden tot grensoverschrijdend gedrag, overdreven onafhankelijkheid zonder verbondenheid kan makkelijk leiden tot isolatie en eenzaamheid.

Kortom, de combinatie van rigide gendernormen met institutionele machtsongelijkheid draagt bij aan een wereld waarin vrouwen als zwak en minderwaardig gezien worden en mannen gestimuleerd worden om hun mannelijkheid te bewijzen ten koste van vrouwen en hun eigen menselijkheid. Om geweld te stoppen moeten we dus de piramide van onderaf afbreken, het fundament eronder weghalen, en mannen uitnodigen hun zogenaamd vrouwelijke eigenschappen te omarmen en zich meer als mens dan alleen als man te ontwikkelen.

Mannen als deel van de oplossing

Deze piramide hebben we de afgelopen jaren veel gebruikt, als analysemodel van hoe geweld werkt en hoe het gebouwd is op een fundament van normen voor mannelijkheid, genderstereotypen en machtsongelijkheid. Maar ook om mannen te laten zien hoe zij deel van de oplossing kunnen worden. Naar aanleiding van #MeToo, de BOOS-uitzending over The Voice of Holland, en de berichtgeving over de moord op Lisa in Amsterdam vragen veel mannen zich af wat zij kunnen doen: zij plegen immers geen geweld, dus hoe kunnen zij dan bijdragen aan het stoppen ervan? De voorbeelden van geweld die hoger in de piramide staan zijn moeilijk direct te voorkomen: om verkrachting of femicide te stoppen, moet je maar net op het juiste moment op de juiste plaats zijn.

De voorbeelden van geweld die hoger in de piramide staan zijn moeilijk direct te voorkomen: om verkrachting of femicide te stoppen, moet je maar net op het juiste moment op de juiste plaats zijn. Maar de piramide laat zien dat het heel makkelijk is om bij te dragen aan het stoppen van geweld: hoe lager in de piramide, hoe makkelijker je kan ingrijpen in een situatie. Maakt een vriend een seksistische grap? Geeft iemand het slachtoffer van een geweldsincident de schuld? Noemt iemand een vrouw een slet of andere seksistische term? Maar ook: zegt iemand dat jongens niet zouden mogen huilen? Vraagt iemand een jongetje van acht of die al een vriendinnetje heeft? In die situaties van alledaagse seksisme kan iedereen elke dag het verschil maken.

Van secundaire naar universele preventie

Veel interventies en programma’s die proberen geweld te stoppen richten zich op wat wij secundaire preventie noemen: geweld heeft plaatsgevonden en we gaan proberen om zo goed mogelijk om te gaan met de gevolgen. We bieden hulp aan slachtoffers, we straffen of behandelen plegers, we richten meldpunten op. Primaire preventie gaat over het omgaan met risico’s: we geven meiden workshops over weerbaarheid, leren jongens ‘nee’ te accepteren, we ontwikkelen apps die coördineren dat vrouwen samen naar huis fietsen in de nacht, we verbeteren de straatverlichting en we snoeien struiken.

Secundaire en primaire preventie zijn belangrijk en nodig: het is een feit dat er mannen zijn die geweld plegen, en we moeten daar als maatschappij, als hulpverleners en als individuen zo goed mogelijk mee omgaan. Tegelijk dragen deze interventies niet bij aan echte preventie: ze grijpen niet in op de oorzaak of voedingsbodem van het geweld. En het doet geen recht aan de menselijkheid en het veranderpotentieel van mannen: ons erbij neerleggen dat mannen geweld plegen ontdoet hen van de kans om te veranderen.

Daarom pleiten wij voor universele preventie: het wegnemen van die voedingsbodem voor geweld, door brede interventies die gendernormen, genderstereotypen en genderongelijkheid in de kern aanpakken. Universele preventie draagt bij aan het daadwerkelijk voorkomen van geweld, door te voorkomen dat mensen (met name mannen) pleger worden. Het gaat over het transformeren van die mannelijkheidsnormen die het fundament vormen van de piramide.

Want als jongens en mannen niet meer leren dat ze hun mannelijkheid moeten bewijzen en daarmee hun plek in hun peer group veilig moeten stellen door te ‘scoren’ en seksistische grappen te maken, als mannen niet meer hun identiteit hoeven op te hangen aan kostwinner, leider en onfeilbaar zijn, als mannen een gezonde, veilige uitlaatklep hebben voor emoties en bij vrienden terechtkunnen als ze het moeilijk hebben, kortom als we mannen het gunnen om uit de man box te breken en te leven als een compleet, voelend, falend, liefhebbend mens, dan kunnen we geweld stoppen.

Universele preventie van bijna alle maatschappelijke issues

Het mooie aan deze universele preventie is dat het niet alleen bijdraagt aan het voorkomen van gendergerelateerd geweld maar ook aan het oplossen van allerlei andere vormen van geweld en genderongelijkheid: economische afhankelijkheid van vrouwen, het glazen plafond, de orgasmekloof, de loonkloof en de pensioenkloof, en nog meer maatschappelijke vraagstukken. Het transformeren van mannelijkheidsnormen en stereotypen over mannelijk-, en vrouwelijkheid draagt bij aan het oplossen van problemen die mannen mede veroorzaken én van problemen die zij zelf ervaren.

Afhankelijk van hun positie in de samenleving en hun relatieve privileges en marginalisaties, betalen mannen namelijk ook een prijs voor mannelijkheid. De man box knelt, en daarvan zien we de gevolgen: mannen zijn oververtegenwoordigd in cijfers over allerlei verslavingen, criminaliteit en gewelddadig extremisme. Ze hebben een kortere levensverwachting, zijn vaker dakloos en plegen vaker suïcide. En mannen zijn zorgmijders; ze komen pas in beeld bij hulpverleners wanneer hun problemen zijn geëscaleerd, als er sprake is van geweld, ontslag, dakloosheid en/of gezondheidsschade. We weten bijvoorbeeld dat melanoom, , een vorm van huidkanker die goed te behandelen is als je er op tijd bij bent, vaker voorkomt bij vrouwen, maar dat mannen er vaker aan overlijden. Hoe kan dat? Mannen gaan niet of te laat naar de dokter.

Mannelijkheidsnormen transformeren en de man box afbreken is dus ook goed voor mannen zelf. Als mannen niet de hele tijd hun best hoeven te doen om hun mannelijkheid te bewijzen en te bewaken, krijgen zij de ruimte om mens te zijn.

Een simpel probleem maar geen makkelijke oplossing

Klinkt mooi, hoe gaan we dat dan doen? Helaas is er geen makkelijke oplossing: hoewel we het probleem van geweld hiermee simpeler hebben gemaakt, maken we de oplossing complexer. Dat is ook de aantrekkingskracht van secundaire en primaire preventie: een nieuw meldpunt openen of de straatverlichting verbeteren, is een relatief makkelijke oplossing, klinkt doortastend en het resultaat is direct zichtbaar. Maar het biedt geen structurele oplossing voor dit structurele probleem.

Vaak willen mensen graag een quick fix, een simpele oplossing, een knopje om in te drukken of een schakelaar om om te zetten. Even dit probleem oplossen, zodat we weer over kunnen gaan tot de orde van de dag. Maar die orde van de dag is juist het probleem. We moeten als maatschappij structureel anders gaan denken over mannen en vrouwen, over mannelijk- en vrouwelijkheid, over gender voorbij de binariteit.

Dat betekent ook dat we verder moeten gaan kijken dan incidenten of individuele problematiek. Gendergerelateerd geweld, gelinkt aan seksisme en seksistische machtsongelijkheid, is een structureel en institutioneel probleem, dat diep vervlochten is met alle onderdelen van onze maatschappij. We moeten dit probleem dan ook overal tegelijk aanpakken en verandering nastreven op verschillende lagen in de samenleving tegelijk: individueel, interpersoonlijk, organisaties, gemeenschap/cultuur, en institutioneel, in het socio-ecologisch model van Bronfenbrenner (1979).

Daarvoor is een integrale, holistische aanpak nodig. Zoals de piramide en de preventiester laten zien gaat het immers niet alleen over femicide of over huiselijk geweld, maar over alle soorten van geweld en alle soorten ongelijkheid.

Mannen meer mens

Wat we nodig hebben zijn nieuwe perspectieven voor jongens en mannen om mens te zijn in de 21e eeuw. Emancipatie heeft jongens en mannen nodig voor een betere wereld, en jongens en mannen hebben emancipatie nodig voor betere levens. Meer mens mogen zijn betekent bevrijding van rigide en destructieve vormen van mannelijkheid, en het betekent ook het omarmen van menselijke eigenschappen waarvan we geleerd hebben om ze als vrouwelijk te zien. Jongens en mannen zijn enorm gebaat bij het ontwikkelen van eigenschappen als inlevingsvermogen, zorgzaamheid, verbinding, samenwerking, zelfreflectie, compassie, enzovoorts.

Om dit mogelijk te maken zullen we ook moeten veranderen wat de maatschappij belangrijk vindt en beloont. Zolang we als samenleving neerkijken op wat als vrouwelijk wordt gezien zal dat niet echt aantrekkelijk worden voor jongens en mannen. Als we burgerschap vooral blijven invullen als onafhankelijk, presterend, productief en competitief en ondertussen zorg, hulpverlening, onderwijs en kinderopvang blijven behandelen als onderbetaald en overbelast werk waarvoor we dan in covid-tijd wel een keer willen applaudisseren, dan gaat het allemaal niet echt veranderen.

We moeten toewerken naar een wereld waarin zogenaamd vrouwelijke en zogenaamd mannelijke eigenschappen gelijk worden gewaardeerd, en waarin we erkennen en waarderen dat alle mensen over al deze eigenschappen kunnen beschikken. Een wereld waarin we ons bevrijden van knellende gendernormen en stereotypen en we ons losmaken van materiële ongelijkheid als het bijvoorbeeld gaat over inkomen, bezit en macht.

Jongens en mannen wíllen veranderen

Wij zien in ons werk al jaren dat jongens en mannen heel graag aan de slag willen met deze onderwerpen. Wanneer we een veilige plek creëren voor dit gesprek dan gaan de sluizen open. Veel jongens en mannen smachten naar gesprekken over gender en mannelijkheid, maar hebben niet geleerd om, of hoe die te voeren.

Vaderschap is hierin een mooi voorbeeld, ook al zijn of worden niet alle mannen vader. Maar volgens het Afrikaanse spreekwoord “it takes a village to raise a child” (Clinton, 1996) zijn alle mannen op een bepaalde manier ook vader, en kan iedere man zijn eigen of andere kinderen en jonge mannen laten zien en voelen hoe man-zijn ook zorgzaamheid kan inhouden. We weten uit onderzoek dat betrokken vaderschap goed is voor vaders zelf, voor hun kinderen, voor hun partners en voor de samenleving als geheel. Tegelijk weten we ook dat aanwezigheid alleen niet alles zegt: ’ik was blij als mijn vader niet thuis was, want als hij er wel was, sloeg hij me,’ zei een man in een van onze trainingen.

We hebben vaders nodig die niet alleen aanwezig zijn maar ook geëmancipeerd, en emanciperend. Vaders die hun zonen en dochters gelijk behandelen, die hun zonen leren dat geweld geen oplossing is, dat kwetsbaarheid en soms falen bij het leven hoort, dat je mag zijn wie je bent, dat zorg een belangrijk deel van mens-zijn is, ook als man. Het is belangrijk dat vaders leren dat ze net zo goed voor kinderen kunnen zorgen als moeders, dat hun zorg bijdraagt aan het welzijn van hun kind, en dat het ook bijdraagt aan voortzetting van de relatie met het kind na een eventuele scheiding. Dat hun zorg of het ontbreken daarvan impact heeft op hun kind(eren), op hun partner, en op henzelf. Want zorgende vaders zijn vaak gelukkige vaders.

Mannelijkheidsnormen transformeren

Om geweld te voorkomen en om andere maatschappelijke problemen aan te pakken is het dus noodzakelijk om te werken met mannen en aan het transformeren van mannelijkheidsnormen. Zo breken we de piramide van geweld vanuit het fundament af, geven we mannen de kans om mens te zijn, en dragen we bij aan gelijkheid, vrijheid en veiligheid voor iedereen.

Daarvoor is allereerst nodig dat dit perspectief breder gedragen gaat worden: deze analyse die mannelijkheidsnormen als probleem centraal stelt in niet alleen seksueel geweld, huiselijk geweld en andere vormen van gendergerelateerd geweld, maar ook in andere maatschappelijke vraagstukken. En daarmee dat mannenemancipatie, het transformeren van die normen en het afbreken van de man box, gaat worden beschouwd als een essentieel deel van de oplossing van die problemen, in de gehele maatschappij en in het bijzonder onder hulpverleners en andere professionals.

Dat in het Jaarcongres Huiselijk Geweld de rol van vaders zo centraal wordt gesteld is een goede eerste stap. We nodigen je uit om dit artikel ook aan je collega’s te laten lezen en het er met hen over te hebben hoe jullie samen mannenemancipatie een plek kunnen geven in je dagelijkse praktijk. Emancipator is graag bereid om workshops of trainingen te komen geven over hoe je dat kunt doen. Samen maken we mannen deel van de oplossing.

Noten